Batı Trakya ile Selanik ve Kavala notları- 2
Bir önceki yazımızda, Ecdadımızın İzinde, Batı Trakya ile Selanik ve Kavala Seyahatimizin 7-8 Kasım 2026 günlerinde gerçekleştirildiğini beyan etmiştim. Evet, bu iki günlük seyahatimiz bir kültür gezisi ve Ecdadımızın izinden bir seyahat ve Osmanlı hatıralarını yad etmekti.
Gerçekten de bu iki günde Osmanlı’nın Batı Trakya ile Selanik ve Kavala’daki eserlerini “an be an müşahede ettik” ve gurur duyduk. Gerçi Yunanlılar birçok Ecdad İzini yok ettikleri için, ondan da büyük hüzün duyduk.
Selanik ismi nereden gelmektedir. Rehberimizin anlattığında göre, Şehrin kurucusu Kassandros, Büyük İskender'in üvey kız kardeşi olan Thessalonike ile evlenmiş ve kurduğu kente karısının adını vermiştir.
İşte bu kentte, yani Selanik’te ilk durağımız, Kasımiye Camii idi. Artık camii değil.
Kasımiye Camii, Selanik 1430’da II. Murad tarafından fethedildiğinden beri Camii iken, 1912 yılında Yunanlıların eline geçtiğinde kiliseye çevrilmiştir. Bu camii Cezerî Kasım Paşa tarafından yaptırıldığı için ismi Kasımiye Camiidir. Bu camii yanında, beş yüzyıl boyunca Hristiyanların ziyaretine açık tutulan bir ayazma mevcut iken, Yunanlılar Kasımiye Camiinden hiçbir iz bırakmamışlar. Minaresini de yıkmışılar. Büyük bir kültür kıyımıdır Yunanlıların yaptığı. Rehberimizin anlattığına göre Selanik’te yok edilen Osmanlı Eseri sayısı binlercedir. Hamza Bey Camii, Yeni Camii, Alaca İmaret Camii vb camiiler ya kiliseye çevrildi, ya yıkıldı ya da dükkan veya mağaza yapılmıştır.
Osmanlı eseri Beyaz Kule sahilde yer almaktadır. Şehrin sembolü olan bu yapı, Osmanlı döneminde sahil surlarının bir parçası olarak inşa edilmiştir. Yapı durmaktadır, ancak Osmanlı izleri silinmiştir. Selanik’te de Yedikule vardır. 1431 yılında Çavuş Bey tarafından Bizans surları içine eklenerek Osmanlı kalesi haline getirilmiştir. Beyaz Kule de bir Osmanlı eseridir ancak Osmanlı’ya ait ne kadar iz varsa silinmiştir. Selanik Hükümet Konağı (Vilayet Binası) da Osmanlı eseridir.
Cumhuriyetin kurucusu Mustafa Kemal’in doğduğu ev, Ülkeler arası yapılan anlaşma gereği Türk Toprağı sayılarak korunmaktadır. Bu evin yanında Selanik’teki Türkiye Konsolosluğu mevcuttur. Kasimiye Camii şimdiki haliyle bir kilise, orayı ziyaret ettikten sonra, Selanik’te Mustafa Kemal’in doğduğu evi ziyaret ettik. Bu evde Cumhuriyetin kurucusunun çocukluk anılarına dair eşya ve resimler mevcuttur. Bu ev şehrin en işlek ve merkezi bir yerinde yer almaktadır. Bu evi ziyaret ettikten sonra, Selanik Kalesine çıktık.
Selanik Kalesi daha doğrusu Selanik surları, Şehrin Kassandros tarafından kurulduğu M.Ö. 316 yıllarına dayanır. Eski şehir surları, 4. yüzyıldan itibaren daha iyi koruma sağlamak için güçlendirilmiştir. Surlar, özellikle Bizans döneminde defalarca geliştirildi ve 19. yüzyıl sonlarına kadar surlar tüm şehri çevreler hale geldi. Selanik surları, şehrin deniz kıyısının batı ucundan başlayıp şehrin kuzeydoğusunda bulunan Yedi Kule Hisarı'na kadar şehri çevreleyerek uzanmaya devam etmekteydi. Surlar aynı zamanda, şehrin deniz kıyısının doğu ucunda bulunan Beyaz Kule ile de birleşmiş durumdaydı. Günümüzdeki modern şehir, kesintili bir şekilde uzanan surların etrafını çevirir. Surların bazı bölümleri modern binaların yapılmasıyla yok olmuştur. Şehrin Akropolis civarında bugün ayakta kalmış bölümleri imparator I. Theodosius’un hüküm sürdüğü 4. yüzyıl sonlarına dayanmaktadır. Surlar, aralarında tuğla şeritler bulunan kesme taş işçiliğinden yapılmış tipik geç dönem Roma karma yapısı içerir. Selanik surları, 1988 yılında, Selanik Hristiyanlık Öncesi ve Bizans Anıtları başlığı altında UNESCO’nun Dünya Mirası Listesine giren 15 yapıdan biridir.
Selanik Surlarından sonra durağımız Selanik Sahili ve Limanın olduğu yer oldu. O sahilde ve limanın olduğu yerde kendimi sanki İzmir’de gibi hissettim. (Esasında Yunan Halkı da tip ve giyiniş olarak bize benzeyen bir halk. Bazen Yunanistan’da gezerken kendimi Türkiye’de sandığım anlar oldu.) Selanik ve İzmir birbirinin sanki kopyası ve ikiz kardeş gibi benzeri. Ancak Selanik kordon boyu İzmir’deki Konak Meydanının önündeki kordondan daha uzun ve kordon boyunun etrafındaki şehirleşme daha düzenli ve daha güzel. Tabi bizim İzmir’deki Alsancak Kordonu da düşünüldüğünde elbette sahil uzunluğu belki de Selanik’teki sahilden uzun olabilir. Ancak Selanik’te apartmanların kat sayısı ve sıralanışı daha düzgün. Selanik’te sahile yakın mahallelerde, nereden giderseniz gidin, mutlaka kordon boyuna çıkıyorsunuz. Sahile paralel uzanan caddeler çok düzenli.
Selanik Sahilinde İskender Meydanı ve orada İskender’in tonlarca betondan oluşan bir kaide üstünde bir heykeli var. O meydanın sahile doğru az ilerisinde Aristo Meydanı var. Orası, Aristo’nun İskender çocukken ona ders verdiği yer diye rivayet ediliyor. Aristo Meydanı denilen o yerden, yani sahilden içeriye doğru uzanan cadde mimari yönden güzel binaları ile çok hoşuma gitti. Selanik 1917 yılında büyük bir yangın geçirmiş ve şehrin %60’ı yanmış. O büyük yangından sonra belirttiğimi caddeye sahile kadar o kadar güzle mimaride evler yapmışlar ki, hayranlıkla seyrettim. Apartmanların altı sahile dikeye uzanan dükkanlardan oluşuyor ve aynı tipte binalar idi. Hoşuma gitti.
Selanik’te bir tek minareli camii var dediler. Onun da minaresini Yunanlıların niye yıkamadıklarını rehberimiz anlatmıştı. Hortacı Süleyman Camii minaresinin yıkılamamasının sebebi olarak camii dışında kalması gösterilmiş yani o minare camiiye ait ya da onun bir eki gibi görülmediği için o minare orada kaldı diye söyleniyor. Gerçi o minarede minare gibi gözükmüyor, bir kule gibi gözüküyor, çünkü minaresinin en üst kısmı, külahı yıktırılmış.
Selanik’te bir de tarihi Osmanlı Kışlası var. Kışla, Sultan II. Abdülhamid döneminde (1895-1897 yılları arasında) inşa edilmiştir. Şehrin batı girişinde, o zamanki adıyla “Zeytinlik” mevkii olarak bilinen stratejik bir noktada kurulmuştur. Dönemin en modern askeri yapılarından biri olarak tasarlanmıştır. Kompleks, merkezi bir avlu etrafında dizilmiş geniş binalardan oluşuyor. Balkan Savaşları’na kadar Osmanlı ordusunun ana üslerinden biri olmuştur. Osmanlı dönemi kayıtlarında burası genellikle “Selanik Kışlası” veya topçu birliklerine ev sahipliği yaptığı için “Topçu Kışlası” olarak anılır. Pavlos Melas Kışlası, 1912’de Selanik’in Yunanistan’a geçmesiyle birlikte, kışla “Pavlos Melas” adını almıştır
Selanik ile ilgili şu tarihsel iki bilgiyi de verelim ve yazımın ikinci kısmını bununla bitirelim.
1-Evliya Çelebi 1667 yılında Selanik’e gittiğinde, 32 cami ve 150 mescitten bahsediyor. Şu anda Selanik’te ibadete açık hiçbir camii yoktur. Selanik’te Camiiler resmen barbarca bir kıyıma uğratılmıştır. Biraz önce de bahsettiğimiz gibi Selanik’te bir tek minare vardır. Şeyh Hortacı Cami, minaresi, o da minareden çok kule gibi duruyor.
2-Tarihimizde uğursuz ve diktacı bir hareket var. Selanik’teki Hareket Ordusu dedikleri ve başında darbeci cuntacı asi bir adam, Mahmut Şevket Paşa (?!) dedikleri bir adam var. O adam ve Hareket Ordusunun, Ulu Hakan Abdülhamid Han’ı tahtından düşürmek ve yönetime el koymak için, hareket ettiği yer neresidir biliyor musunuz? Abdülhamid’in 1895-1897 yılları arasında yaptırdığı kışladan hareket ederek Abdülhamid’e karşı bir sinsi bir plan yapmıştır. Bu da tarihin garip bir cilvesidir.
Bu vesileyle anlatalım. Abdülhamid’in Selanik’te izi çoktur. Halen ayakta olan Selanik Saat Kulesi de Abdülhamid’in eseridir.
Uğursuz darbeci diktatör İttihat Terakkiciler tarafından tahttan indirilen Ulu Hakan Abdülhamid Han, 31 Mart Vakası'nın ardından toplanan Meclis-i Umumi kararıyla saltanat ve hilafetine son verildikten sonra, aynı gece trenle Selanik'e nakledilmiş ve Alatini Köşkü'nde gözetim altında tutulmaya başlanmıştır. Ulu Hakan Abdülhamid Han, I. Balkan Savaşı sırasında Selanik'in tehlikeye girmesi üzerine deniz yoluyla İstanbul'a getirildi ve Beylerbeyi Sarayı'na yerleştirildi.
Ah, ah İttihat Terakki (İT), “sen ne melun ne uğursuz bir hareketsin. Başımıza getirilen her uğursuzluk senin halt yemenden kaynaklanmıştır.”
(Devam edecek)