Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) bugün yayınladığı rapora göre, her gün 26.000'den fazla insanın hayatını kaybettiği kanser hastalığı, milyonlarca insanı fiziksel, duygusal ve mali olarak olumsuz etkiliyor. Tahmini 20,6 milyon yeni vaka ve yılda yaklaşık 10 milyon ölümle kanser, kalp-damar hastalıklarından sonra küresel olarak ikinci en önde gelen ölüm nedeni olmaya devam ediyor.
Bu eğilimi tersine çevirmek, etkilenen bireylerin ve toplulukların sağlık ihtiyaçlarına ve yaşam deneyimlerine yanıt veren, insan merkezli bir yaklaşıma doğru temel bir değişimi gerektirecektir. Acil önlem alınmadığı takdirde, yıllık kanser vakalarının 2050 yılına kadar yaklaşık 35 milyona çıkması bekleniyor.
Dünya Sağlık Örgütü'nün ( WHO ) Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) ile ortaklaşa geliştirdiği 2026 Küresel Kanser Durum Raporu , siyasi taahhüt, kanser önleme (özellikle tütün kontrolü ve aşılama programları yoluyla) ve tedaviye yatırım gibi kilit alanlardaki ilerlemeye ilişkin kapsamlı bir analiz sunmaktadır.
Ancak rapor, önleme, teşhis, tedavi ve destekleyici bakıma erişimde süregelen ve giderek artan eşitsizlikleri de ortaya koyarak milyonlarca insanın ihtiyaç duyduğu hizmetlerden mahrum kaldığını gösteriyor. Analiz, yüksek gelirli ülkelerde meme kanseri teşhisi konulan kadınların %87'sinin 5 yıl sonra hayatta kaldığını, düşük gelirli ülkelerde ise bu oranın sadece %42 civarında olduğunu ortaya koyuyor. Şu anda ülkelerin üçte birinden daha azı kanser bakımını evrensel sağlık sigortası paketlerine dahil ediyor.
Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, "Kanser, neredeyse hepimizi etkileyen, son derece kişisel bir hastalıktır. Ancak bir kişinin kanserden kurtulup kurtulmaması, nerede doğduğuna veya ne kadar kazandığına asla bağlı olmamalıdır" dedi. "Bu raporda belgelenen eşitsizlikler kaçınılmaz değildir; bunlar tercihlerin sonucudur ve daha güçlü ve birleşik bir eylemle tersine çevrilebilirler."
Çoğu insan hayatının bir döneminde kanserden etkilenir; bu, kendi teşhisleri veya yakın bir aile üyesinin teşhisi yoluyla olabilir. Sağlık üzerindeki etkilerinin ötesinde, kanser bir ailenin karşılaşabileceği en yıkıcı mali ve sosyal sorunlardan biri olmaya devam etmektedir. Dünya Sağlık Örgütü'nün kanserden etkilenen kişilerle ilgili ilk araştırması, en az %45'inin mali zorluk yaşadığını, yarısından fazlasının ruh sağlığı sorunları yaşadığını ve neredeyse tüm bakım verenlerin, ödenmemiş hizmetler ve sosyal izolasyon da dahil olmak üzere, zorluklar yaşadığını ortaya koymuştur.
Farklı bölgelerdeki kanser oranları
Kanser yükü bölgeler arasında belirgin farklılıklar göstermektedir. 2024 yılında, Asya, büyük nüfusu nedeniyle tüm kanser vakalarının yarısından fazlasını (%50,7) ve ölümlerin %56,5'ini oluşturmuştur. Avrupa, dünya nüfusunun sadece yaklaşık %9'una sahip olmasına rağmen, küresel vakaların %21'ini ve ölümlerin %20'sini oluşturarak orantısız derecede yüksek bir yük taşımıştır. Buna karşılık, Afrika ve Asya'nın bazı bölgelerindeki birçok ülkede vaka sayısı daha düşük ancak ölüm oranları orantısız derecede yüksektir.
Akciğer kanseri, dünya genelinde kanser kaynaklı ölümlerin en önde gelen nedenidir. Erkeklerde en sık görülen kanserler arasında akciğer, prostat ve kolon kanserleri yer alırken, kadınlarda ise meme, akciğer ve kolon kanserleri önemli bir paya sahiptir.
Dünya genelinde kanser vakalarının yaklaşık dörtte biri, özellikle insan papillomavirüsü (HPV), hepatit B ve C ve Helicobacter pylori gibi enfeksiyonlar, alkol, tütün kullanımı, yüksek vücut kitle indeksi ve yetersiz fiziksel aktivite gibi önlenebilir risk faktörleriyle bağlantılıdır; bu da önlemenin kritik rolünü vurgulamaktadır.
Dünya Sağlık Örgütü'nün Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) Direktörü Dr. Elisabete Weiderpass, "Önleyici politikalar uygulayan ülkelerde bazı kanser oranlarında düşüşler görüyoruz, ancak ilerleme çok yavaş oldu" dedi. "Kanser profili, artan obezite oranları, fiziksel hareketsizlik, sağlıksız beslenme ve hava kirliliği nedeniyle giderek değişiyor. Kanser önleme, siyasi bir öncelik olmaya devam etmelidir."
Önemli kazanımlar elde edildi, ancak eksiklikler devam ediyor. Raporda, önemli politika alanlarında kayda değer kazanımlar olduğu belirtiliyor. Tütün kullanımı 2010 yılından bu yana %27 oranında azaldı ve bu durum bazı bölgelerde akciğer kanseri vakalarında ve ölümlerinde azalmaya katkıda bulundu. Aşı kapsamının genişlemesi, su, sanitasyon ve hijyen (WASH) koşullarının iyileştirilmesi ve enfeksiyon önleme ve kontrolü sayesinde enfeksiyonla ilişkili kanserler de azalıyor.
Siyasi kararlılık güçlendi; ülkelerin %82'sinde ulusal kanser kontrol planları bulunuyor, bu oran 2010'da %50 idi. Yüksek gelirli ülkelerde, erken teşhis programları meme kanserlerinin çoğunu yakalıyor ve kadınların %74'ü rahim ağzı kanseri taramasından geçiyor. Bilimsel yenilik hızlanıyor; kayıtlı klinik denemeler 2005 ile 2021 yılları arasında yıllık %7,3 oranında arttı.
Ancak bu gelişmeler, gerekli hızda hayat kurtarıcı eylemlere dönüşmüyor. Temel kanser ilaçları birçok kişi için hâlâ erişilemez durumda: En öncelikli 20 kanser ilacının bulunabilirliği, düşük ve alt orta gelirli ülkelerde sadece %9 ila %54 arasında değişirken, yüksek gelirli ülkelerde bu oran %68 ila %94 arasında değişiyor. Ve bu eşitsizliklerin sonuçları en çok kanser hastaları ve aileleri tarafından hissediliyor.
Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) araştırmasının önde gelen isimlerinden ve çocukluk çağı kanseri atlatan Clarissa Schilstra, “Kanser sadece tıbbi bir teşhis değil; bir kişinin ve ailesinin hayatının her yönünü derinden ve kalıcı olarak etkiliyor” dedi. “Politika yapıcıları, kanserden etkilenen insanlarla anlamlı bir şekilde etkileşime girmeye çağırıyoruz. Yaşadığımız deneyimleri dile getirerek, gelecek nesillerin yaşamlarını ve refahını korumak ve geliştirmek için daha adil ve etkili çözümler üretebiliriz.”
İnsan merkezli bir kanser kontrol gündemine doğru ilerlemek
Bu rapor, kanserden etkilenen insanları kanser kontrol çabalarının merkezine yerleştirmek için önemli bir fırsat sunmaktadır. Hükümetleri, uluslararası kuruluşları, sivil toplumu, akademik kurumları, özel sektörü ve DSÖ'yü, kanserden etkilenen bireyler ve aileler için insan merkezli ve bütüncül bir bakım yaklaşımı sunmak üzere birlikte çalışmaya çağırıyor.
Bu vizyonu desteklemek amacıyla rapor, tüm ülkeler ve topluluklar genelinde uygulanacak yedi temel öneri ve üç stratejik değişikliği özetlemektedir:
